کشف تازه باستان شناسان در یکی از قلعه های اسماعیلیه

نخستین فصل کاوش‌های باستان‌شناسی در «قلعه قُسطین‌لار» الموت، یکی از هفت قلعه اسماعیلیه، به پایان رسید. باستان‌شناسان در جریان این پژوهش، به نقشه‌ای معماری دست یافته‌اند که تاکنون نمونه‌ای مشابه از آن در معماری اسلامی، به‌ویژه معماری اسماعیلیه، گزارش نشده است.

کامبیز کبیری، سرپرست هیأت کاوش قلعه قسطین‌لار، با اعلام این خبر گفت:

این قلعه از جمله هفت دژ اسماعیلیه است که در پرونده ثبت جهانی «قلعه الموت و استحکامات دفاعی وابسته به آن» معرفی شده و به همین منظور، در راستای تکمیل مستندات پرونده، پایگاه میراث فرهنگی الموت اقدام به اجرای کاوش‌های باستان‌شناختی با هدف شناسایی و خواناسازی بقایای معماری آن کرده است.

او افزود:

در نخستین فصل کاوش، یکی از برج‌های پیشرو در ضلع شرقی قلعه مورد خواناسازی قرار گرفت. نمونه‌هایی مشابه از این نوع برج در برخی قلعه‌های اسلامی، از جمله قلعه آسارا در البرز مرکزی و قلعه دختر بیدستان در قومس شناسایی شده است. بررسی دقیق این برج و دالان پشت آن که برج را به باروی قلعه متصل می‌کند، می‌تواند در درک کارکرد برج‌های مشابه در دیگر دژهای اسلامی راهگشا باشد.

به گفته کبیری، در جریان این کاوش، تمامی سطوح داخلی و خارجی سازه نیم‌دایره‌ای شکل و دالان باریک منتهی به آن تا عمق کف سازه (۸۲۰-)، همچنین بخشی از باروی شرقی، به‌طور کامل شناسایی و پاکسازی شد تا امکان ترسیم دقیق نقشه این بخش از قلعه فراهم شود. حاصل این بررسی‌ها، شناسایی عنصری تازه در معماری اسماعیلیه است؛ نوعی برج پیشرو با پلان خاص که تاکنون نمونه‌ای از آن گزارش نشده و پرسش‌های تازه‌ای را نیز پیش روی پژوهشگران قرار داده است.

سرپرست هیأت کاوش اظهار کرد:

یافته‌های منقول این فصل عمدتاً از فضای داخلی دالان به دست آمده و شامل دو سنگ آسیاب نسبتاً بزرگ، قطعه‌ای فلزی که احتمالاً زبانه سرپیکان است، و چند قطعه سفال لعاب‌دار و بدون لعاب متعلق به سده‌های میانی اسلامی می‌شود. افزون بر این، ردیفی از حفره‌ها یا مُشتوش‌های مقابل هم که نشان‌دهنده دوطبقه بودن بخشی از دالان است، از جمله یافته‌های غیرمنقول مهم این فصل به شمار می‌رود. همچنین شکل ویژه پلان هم‌سطح برج پیشرو از ویژگی‌هایی است که تاکنون در معماری اسلامی، به‌ویژه در نمونه‌های اسماعیلیه، گزارش نشده است.

قلعه الموت در اوایل دهه ۱۳۸۰ در فهرست آثار ملی ایران ثبت شد و از سال ۱۳۹۳ پرونده آن برای ثبت جهانی به یونسکو ارائه شده است. با این حال، ارزیابان یونسکو در بازدید از منطقه، به دلیل شرایط ساخت‌وسازها و تغییرات ایجادشده در محوطه تاریخی، با ثبت جهانی آن موافقت نکردند. در ادامه، این پرونده با عنوان «منظر فرهنگی الموت» در دستور کار بررسی یونسکو قرار گرفت. با وجود این، گسترش باغ‌ها، درخت‌کاری‌ها، زمین‌خواری، ساخت‌وساز و جاده‌سازی همچنان از چالش‌های پیش‌روی ثبت جهانی این اثر به شمار می‌رود. به گفته علیرضا ایزدی، مدیرکل دفتر ثبت آثار تاریخی، فرهنگی و طبیعی وزارت میراث فرهنگی، پرونده مقدماتی ثبت جهانی الموت در سال ۱۴۰۳ به یونسکو ارسال شده و نمایندگان ایکوموس جهانی نیز در مهرماه ۱۴۰۴ ارزیابی‌های میدانی خود را در این منطقه انجام داده‌اند.