جادهکشی در قلب کلوتهای شهداد؛ آیا بیابان لوت از فهرست جهانی یونسکو حذف میشود؟
- دسته بندی
- اخبار
- نویسنده
- تحریریه بوکینگ
- تاریخ ایجاد
- زمان مطالعه

مدیر پایگاه میراث جهانی «بیابان لوت» در کرمان درباره جادهکشی در «کلوتهای شهداد»، توسعه بیضابطه گردشگری و احتمال خروج این میراث طبیعی از فهرست جهانی یونسکو هشدار داد.
«بیابان لوت»، بهعنوان نخستین میراث طبیعی ثبت جهانیشده ایران، ۱۰ سال پس از ثبت در فهرست جهانی با چالشهای جدی در زمینه حفاظت و مدیریت گردشگری روبهرو است. عرصه و حریم این میراث طبیعی حدود ۴۰ هزار کیلومتر مربع وسعت دارد و در ۳ استان «کرمان»، «سیستان و بلوچستان» و «خراسان جنوبی» گسترده شده است. با وجود این وسعت، امکانات نظارتی، نیروی انسانی و تجهیزات حفاظتی متناسب با حجم فعالیتهای گردشگری و سرمایهگذاری در این منطقه فراهم نشده است.
یکی از نگرانیهای اخیر درباره آینده لوت، فعالیت شرکتی هواپیمایی در زمینه جادهسازی در محدوده «کلوتهای شهداد» است؛ اقدامی که به گفته معین افضلی نسب، مدیر پایگاه میراث جهانی «بیابان لوت»در کرمان، جزئیات و مجوزهای قانونی آن هنوز برای پایگاه مشخص نیست.
ورود ۵ هزار گردشگر در آخر هفته و کمبود امکانات حفاظتی

نمایی از دشت لوت. منبع عکس: tripadvisor. عکاس: نامشخص
بعد از ثبت جهانی بیابان لوت، ساختمانهایی برای استقرار پایگاه و مدیریت امور حفاظتی در «شهداد» و «فهرج» ایجاد شد. این ساختمانها ظرفیت تبدیل شدن به مراکز ساماندهی تورهای گردشگری، استقرار نیروها و نظارت بر ورود بازدیدکنندگان را دارند؛ اما نبود نیروی انسانی و تجهیزات، امکان استفاده موثر از این ظرفیت را محدود کرده است.
در حال حاضر، نیروی انسانی برای استقرار در پایگاه وجود ندارد و تجهیزات ضروری مانند خودروهای ۲ دیفرانسیل، موتورسیکلت و سامانههای پایش تصویری نیز در اختیار مجموعه نیست. به این ترتیب، با گذشت ۱ دهه از ثبت جهانی لوت، زیرساختهای اولیه برای نظارت مستمر بر این محدوده وسیع همچنان فراهم نشده است.
این کمبودها در شرایطی اهمیت بیشتری پیدا میکنند که در روزهای پنجشنبه و جمعه، گاهی بیش از ۵ هزار گردشگر از «بیابان لوت» بازدید میکنند؛ جمعیتی که با تعداد ساکنان شهر «شهداد» برابری دارد و در دورههای اوج سفر حتی به ۲ برابر جمعیت این شهر میرسد. مدیریت چنین حجم بالایی از گردشگران بدون نیروی متخصص و سازوکار نظارتی، دشوار خواهد بود.
محدودیت فعالیت خودروهای آفرود و ضرورت نظارت بر تخریب کلوتهای شهداد
برای فعالیت خودروهای آفرود در لوت دستورالعملهایی تدوین شده است. براساس این ضوابط، خودروها باید در مسیرهای مشخصشده حرکت کنند و تعداد وسایل نقلیه در هر گروه نیز نباید از ۷ تا ۹ دستگاه بیشتر باشد. هدف از تعیین این محدودیتها، کاهش فشار بر محیط طبیعی و جلوگیری از آسیب به ساختارهای حساس منطقه است.
با این حال، نبود نظارت موثر بر فعالیت شرکتهای بزرگ و پروژههای عمرانی، اجرای همین ضوابط را نیز با چالش مواجه میکند. فعالان آفرود معمولا به باقی ماندن رد لاستیک خودروها در طبیعت اشاره میکنند؛ در حالی که ورود ماشینآلات سنگین مانند لودر و غلتک و انجام عملیات عمرانی در عرصه کلوتها، نگرانیهای جدیتری درباره میزان تخریب محیط طبیعی ایجاد کرده است.
جادهکشی ۲۰ کیلومتری در کلوتهای شهداد

حضور گردشگران در دشت لوت. منبع عکس: irancultura. عکاس: نامشخص
بخش مهمی از نگرانیهای پایگاه میراث جهانی لوت به ۲ پروژه منتسب به شرکتی هواپیمایی مربوط میشود. این پروژهها شامل ایجاد اکوکمپی در روستای «ملک آباد» و جادهسازی در محدوده «کلوتهای شهداد» و لوت مرکزی هستند.
براساس توضیحات مدیر پایگاه، در محدوده کلوتها حدود ۲۰ کیلومتر جادهکشی انجام شده است. در جریان این عملیات، مسیر طبیعی منطقه تسطیح شده، شنریزی صورت گرفته و سطح جاده با استفاده از غلتک کوبیده شده است. با وجود اجرای این اقدامات، پایگاه میراث جهانی لوت همچنان از جزئیات طرح و برنامه نهایی پروژه اطلاع دقیقی ندارد.
گزارشهایی درباره فعالیتهای انجامشده به نهادهای مسئول ارائه شده است؛ با این حال، تاکنون اقدام موثری برای توقف عملیات، بررسی ابعاد پروژه و پیگیری حقوقی آن صورت نگرفته است. ضرورت دارد یگان حفاظت در صورت مشاهده تخلف از ادامه عملیات جلوگیری کند و واحد حقوقی نیز موضوع را از مسیرهای قانونی دنبال کند.
ضرورت رعایت ضوابط قانونی و نظارت بر پروژههای سرمایهگذاری در لوت
اجرای پروژههای سرمایهگذاری در عرصه میراث جهانی، حتی در صورت برخورداری از جذابیت گردشگری و منافع اقتصادی، به رعایت مراحل قانونی و دریافت تاییدیههای لازم نیاز دارد. هر طرح باید در قالب برنامه توسعه مشخص تهیه شود و مطابق ضوابط، در شورای فنی استان و در صورت لزوم در سطح ملی مورد بررسی و تایید قرار گیرد.
به گفته افضلینسب، تا جایی که پایگاه میراث جهانی لوت در کرمان اطلاع دارد، فرایندهای قانونی مربوط به پروژههای مورد اشاره به درستی طی نشده است. او همچنین به ضعف ارتباط میان پایگاه جهانی و اداره کل میراث فرهنگی استان کرمان اشاره کرده است. به گفته مدیر پایگاه، اطلاعات مربوط به بودجهها، طرحها و تصمیمهایی که بر عرصه و حریم اثر میگذارند، باید در اختیار مدیریت پایگاه قرار بگیرد؛ با این حال، طی ۸ ماه گذشته حتی نامهای نیز به این مجموعه ارجاع نشده است.
در همین زمینه، درخواست شده است نهادهای نظارتی و سازمان بازرسی به موضوع جادهکشی در محدوده ثبت جهانی شده «کلوتهای شهداد» ورود کنند. بررسی میزان منافع اقتصادی پروژهها در مقایسه با خسارتهای احتمالی آنها به میراث طبیعی و محیط زیست منطقه نیز از ضرورتهای تصمیمگیری درباره این طرحها است.
تخریب کلوتها و نبکاها؛ آسیبی که جبران نمیشود

تخریب پوشش گیاهی دشت لوت. منبع عکس: sunsetanddust. عکاس: نامشخص
اهمیت «بیابان لوت» به ویژگیهای طبیعی آن محدود نیست و این منطقه ارزشهای تاریخی و فرهنگی قابلتوجهی نیز دارد. یکی از آثار شاخص کشفشده در این محدوده، درفش شهداد است که از آن بهعنوان قدیمیترین درفش جهان یاد میشود و قدمتش به هزاره سوم پیش از میلاد بازمیگردد. این اثر در محوطه باستانی «شهداد» و محدوده میراث جهانی «بیابان لوت» کشف شده است.
با این حال، تخریب ساختارهای طبیعی لوت پیامدهایی دارد که جبران آنها بهمراتب دشوارتر از مرمت بسیاری از آثار تاریخی است. کلوتهای شهداد طی میلیونها سال شکل گرفتهاند و در صورت تخریب یا فروریختن، امکان بازسازی طبیعی آنها وجود ندارد. نبکاها و پوشش گیاهی منطقه نیز بخش مهمی از تعادل اکولوژیک لوت را حفظ میکنند و آسیب به آنها میتواند اکوسیستم منطقه را برای سالها تحت تاثیر قرار دهد.
توسعه نامتناسب و مداخلات عمرانی علاوهبر تغییر چشماندازهای طبیعی، احتمال برهم خوردن تعادل محیط زیست و افزایش مخاطراتی مانند ریزگردها را نیز افزایش میدهد. پیامدهایی که کنترل و جبران آنها میتواند زمانبر و پرهزینه باشد.
حفاظت از این محدوده به همکاری چندین دستگاه مسئول نیاز دارد. یگان حفاظت میراث فرهنگی عمدتا بر آثار تاریخی تمرکز دارد و حضور حفاظتی آن در بخش میراث طبیعی کافی نیست. در کنار این مجموعه، سازمان حفاظت محیط زیست و منابع طبیعی نیز باید در نظارت مستمر بر زیستگاههای طبیعی و مناطق مهم حیاتوحش، از جمله پناهگاه حیاتوحش «شهرستان راور»، نقش موثرتری ایفا کنند.
احتمال قرار گرفتن «بیابان لوت» در فهرست میراث جهانی در خطر
میراث جهانی یونسکو بهصورت دورهای تحت نظارت و ارزیابی قرار میگیرد. ارزیابان این سازمان در زمانهای مختلف و گاهی بدون اطلاع قبلی از عرصه و حریم آثار ثبت شده بازدید میکنند و وضعیت حفاظت، مدیریت و مداخلات صورتگرفته در آنها را بررسی میکنند.
در صورت تداوم آسیبها و مداخلات خارج از ضوابط، «بیابان لوت» ممکن است ابتدا در فهرست میراث جهانی در خطر قرار بگیرد و در مراحل بعدی حتی با احتمال خروج از فهرست میراث جهانی یونسکو مواجه شود.
مدیریت این میراث طبیعی بر ضرورت اولویت دادن به حفاظت از لوت در تصمیمگیریهای دستگاههای مسئول تاکید دارد. هرگونه توسعه گردشگری در این منطقه باید با توجه به ظرفیت تحمل محیط طبیعی، ضوابط حفاظتی و طرحهای مصوب انجام شود. لوت عرصهای طبیعی با ساختارهای حساس و ارزشهای جهانی است و اجرای پروژههای عمرانی و گردشگری بدون ارزیابی و نظارت کافی میتواند آسیبهای جبرانناپذیری به آن وارد کند.
در کنار بازنگری در سازوکارهای قانونی و مدیریتی حفاظت از میراث طبیعی، تامین نیروی متخصص، تجهیزات حفاظتی و اعتبارات پایدار برای پایگاههای جهانی نیز ضروری است. وجود ساختمانهای اداری بهتنهایی امکان حفاظت از حدود ۴۰ هزار کیلومتر مربع عرصه و حریم «بیابان لوت» را فراهم نمیکند.
توسعه گردشگری در لوت زمانی میتواند به فرصتی اقتصادی و پایدار تبدیل شود که پیش از اجرای پروژهها، ضوابط حفاظتی رعایت شوند و دستگاههای مسئول نیز در قبال نگهداری از این میراث جهانی پاسخگو باشند.