«ماسوله» در آستانه ثبت جهانی؛ تصمیم نهایی در انتظار بررسی کارشناسی

کارشناس ایکوموس (شورای بین‌المللی بناها و محوطه‌ها) پس از بازدید از بافت تاریخی و محوطه‌های باستانی ماسوله، گزارش بررسی‌های خود را برای این نهاد تهیه می‌کند. مسئولان امیدوارند پرونده ثبت این شهر در سال ۲۰۲۷ در یونسکو بررسی شود.

ماسوله، شهر تاریخی و پلکانی گیلان، بیش از ۱ دهه است که در مسیر ثبت جهانی قرار دارد. این پرونده در سال ۲۰۲۳ به دلیل کمبود مستندات درباره پیشینه صنعت آهن و ذوب‌آهن تایید نشد، اما پس از انجام کاوش‌های تازه و تکمیل اطلاعات، بار دیگر در مسیر بررسی قرار گرفته است.

بازدید کارشناس ایکوموس از ماسوله

چهارم آبان ۱۴۰۵، «شایفول بن شاهیدان»، ارزیاب شورای بین‌المللی بناها و محوطه‌ها (ایکوموس)، برای بررسی میدانی پرونده ثبت جهانی منظر فرهنگی ماسوله و محوطه‌های باستانی آهنگری آن به ایران سفر کرد.

او در این سفر از بافت تاریخی ماسوله، محوطه‌های باستان‌شناسی و کوره‌های ذوب‌آهن بازدید کرد و با مردم محلی و متخصصان به گفت‌وگو نشست.

علیرضا ایزدی، مدیرکل دفتر ثبت آثار تاریخی وزارت میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی، درباره این بازدید گفت ارزیاب ایکوموس پس از بررسی ماسوله و رشت، ایران را ترک کرده است. به گفته او، کارشناس اعزامی در جریان بازدیدهای میدانی، مستندات و مطالعات مربوط به پیشینه صنعت آهن و فعالیت‌های مرتبط با آن را بررسی کرده است.

چرا پرونده ماسوله در یونسکو تایید نشد؟

ماسوله در سال ۱۳۵۴ با شماره ۱۰۹۰ در فهرست آثار ملی ایران ثبت شد و از سال ۲۰۰۷ نیز در فهرست موقت میراث جهانی یونسکو قرار گرفت.

پرونده «منظر فرهنگی ماسوله» در سال ۱۴۰۰ برای بررسی در نشست کمیته میراث جهانی یونسکو در سال ۲۰۲۳ ارسال شد؛ اما به دلیل برخی نواقص، از جمله کمبود شواهد درباره پیشینه فعالیت‌های مرتبط با استخراج و تولید آهن، به تایید نهایی نرسید.

در آن زمان، کمیته میراث جهانی بر ضرورت تکمیل مستندات و مشارکت بیشتر جامعه محلی در مدیریت و حفاظت از ماسوله تأکید کرد؛ این کمیته همچنین خواستار تدوین برنامه‌ای برای توسعه گردشگری شد که به ساختار اجتماعی و اقتصادی شهر آسیب نزند و منافع بیشتری برای ساکنان محلی داشته باشد.

پس از این تصمیم، کاوش‌های باستان‌شناسی برای پیدا کردن شواهد بیشتر درباره پیشینه صنعت آهن در منطقه آغاز شد.

کاوش‌های باستان‌شناسی برای تکمیل پرونده

در خرداد ۱۴۰۴، گروهی متشکل از ۵ پژوهشگر چینی و ۸ باستان‌شناس و پژوهشگر ایرانی در ارتفاعات ماسوله به بررسی آثار مرتبط با ذوب آهن اسفنجی پرداختند. در محوطه «خان‌باجی‌سرا» نیز شواهدی از یک محل سکونت و کارگاه ذوب فلز آهن اسفنجی به دست آمد.

در ادامه این پژوهش‌ها، ۲ کوره نیز در محدوده تاریخی ماسوله شناسایی شد. این یافته‌ها به تکمیل مستندات پرونده و روشن‌تر شدن پیشینه فعالیت‌های صنعتی منطقه کمک کردند.

علی دارابی، معاون میراث فرهنگی کشور، نیز در دی‌ماه ۱۴۰۴ از تکمیل پرونده «منظر فرهنگی ماسوله و محوطه‌های فلزگری مرتبط با آن» و آماده شدن آن برای ارسال به یونسکو خبر داده بود.

پرونده ماسوله چه زمانی دوباره بررسی می‌شود؟

به گفته علیرضا ایزدی، ارزیاب ایکوموس باید گزارش بازدیدهای میدانی و مطالعات خود را تهیه و برای این نهاد ارسال کند. ایکوموس نیز پس از بررسی گزارش، آن را به یونسکو ارائه می‌دهد. پس از آن ممکن است پرسش‌های تکمیلی درباره پرونده مطرح شود.

ایزدی با اشاره به اهمیت کاوش‌های باستان‌شناسی و همکاری پژوهشگران چینی گفت:

او ابراز امیدواری کرد پرونده ماسوله در سال ۲۰۲۷ در نشست کمیته میراث جهانی بررسی شود.

با این حال، بازدید ارزیاب ایکوموس به معنای ثبت قطعی ماسوله نیست و تصمیم نهایی پس از طی مراحل کارشناسی و بررسی پرونده در کمیته میراث جهانی یونسکو گرفته خواهد شد.