حقایقی درباره ماسک طلایی توت عنخ آمون؛ ارزشمندترین اثر باستانی در جهان

ماسک طلایی توت عنخ آمون، با هزاران قطعه سنگ نیمه‌قیمتی و نمادهای مقدس حک‌شده‌ روی آن، ارزشمندترین اثر باستانی جهان است و پس از ۳ هزار سال همچنان شکوه هنر و باورهای مصریان را آشکار می‌کند.

وقتی هاروارد کارتر (Howard Carter) در روز ۲۶ نوامبر ۱۹۲۲ پرده از در ورودی مقبره‌ای کوچک در دره پادشاهان برداشت، هیچ‌کس نمی‌دانست که جهان در آستانه یکی از شگفت‌انگیزترین کشفیات تاریخ قرار گرفته است. پشت ورودی کوچک مقبره اتاقی کوچک و سالم ظاهر شد که بیش از ۵٬۳۹۸ شی‌ بی‌نظیر را در خود جای داده بود. میان تمام این گنجینه‌ها، یک اثر بیشتر از همه چشم‌ها را میخکوب کرد و آن ماسک طلایی توت عنخ آمون بود.

ماسک طلایی توت عنخ آمون، با وزنی حدود ۱۰ کیلوگرم و تزیین‌شده با هزاران قطعه سنگ نیمه‌قیمتی، نمادین‌ترین اثر مصر باستان به شمار می‌رود. این ماسک از نگاه بسیاری از باستان‌شناسان ارزشمندترین اثر باستانی کشف‌شده جهان تا به امروز محسوب می‌شود. این اثر، به‌دلیل جزئیات فوق‌العاده، کیفیت ساخت استثنایی و نمادهای مقدس حک‌شده روی آن، پس از ۳ هزار سال همچنان ذهن پژوهشگران و علاقه‌مندان به تاریخ را به خود مشغول می‌کند.

این اثر ارزشند هم‌اکنون در موزه بزرگ مصر نگهداری می‌شود. برای کسب اطلاعات بیشتر درباره این موزه مطلب موزه بزرگ مصر را مطالعه کنید.

هرآنچه باید درباره ماسک توت عنخ آمون بدانید:

• آیا ماسک برای توت عنخ آمون ساخته شده بود؟
• ترکیب فلزات در ساخت ماسک
• نگاه نافذ و سنگ‌های قیمتی
• نمادهای حک‌شده بر پیشانی
• ریش تشریفاتی
• اندازه و هماهنگی عجیب آن
• موهای آبی لاجوردی
• رازبقای شگفت‌انگیز ماسک
• جایگاه ماسک در فرهنگ مصر باستان

آیا ماسک برای توت عنخ آمون ساخته شده بود؟

سال‌ها میان مصرشناسان این پرسش مطرح بود که آیا ماسک طلایی مشهور واقعا برای توت عنخ آمون (Tutankhamun) ساخته شده است یا در لحظه‌های آخر زندگی‌اش به او داده شده است. دلیل این تردیدها نشانه‌هایی بود که از شتاب‌زدگی مراسم خاک‌سپاری خبر می‌داد. برخی پژوهشگران به اشیایی اشاره کردند که در مقبره پیدا شده بود و رد نام فرد دیگری را در خود داشتند؛ ازاین‌رو، گمان کردند بخشی از تجهیزات تدفین از آرامگاه نیمه‌تمام دیگری قرض گرفته شده است.

برخی باستان‌شناسان معتقد بودند ساخت ماسکی با این جزئیات و کیفیت فوق‌العاده در مدت تنها ۷۰ روز، ازنظر فنی و عملی، تقریبا غیرممکن بوده است. همین موضوع باعث شد گروهی گمان کنند شاید ماسک در اصل برای فرد مهم دیگری (ملکه نفرتیتی) ساخته شده است و تنها برای تکمیل مراسم دفن فرعون جوان، به‌سرعت برای او مورداستفاده قرار گرفته باشد.

طبق قوانین دفن مصریان باستان، از لحظه مرگ تا قرار گرفتن جسد در مقبره تنها حدود ۷۰ روز فرصت بود؛ همین محدودیت زمانی شدید احتمالا سازندگان ماسک و دیگر اشیای گران‌بها را مجبور به انجام کارها با عجله و استفاده از اشیای موجود یا ازقبل‌ساخته‌شده کرده است.

این گمانه‌زنی‌ها درباره ماسک توت عنخ آمون سال‌ها ادامه پیدا کرد تا اینکه پژوهشگری به نام کریستین اکمن (Christian Eckmann) با بررسی‌های میکروسکوپی، تحلیل لایه‌های طلا و مطالعه شیوه اتصال اجزا نشان داد که ماسک دقیقا برای توت عنخ آمون ساخته شده است. اکمن با دقتی نزدیک به دقت کارگاه‌های زرگری مصر باستان ثابت کرد تناسب صورت ماسک، الگوی حکاکی‌ها و نحوه قرارگیری نام‌ها نشان می‌دهد که این اثر از ابتدا برای خود فرعون جوان، توت عنخ آمون، طراحی شده است. پس از انتشار این نتایج، دیدگاه بسیاری از پژوهشگران تغییر کرد و ماسک دوباره جایگاه خود را به‌عنوان چهره واقعی توت عنخ آمون بازیابی کرد.

ترکیب فلزات در ساخت ماسک

ترکیب فلزات در ماسک توت عنخ آمون مثل نگاه کردن به مهندسی دنیایی گمشده است. در ظاهر، ما با مجسمه‌ای طلایی روبه‌رو هستیم؛ اما وقتی لایه‌های علمی آن کنار می‌رود، مهارتی دیده می‌شود که حتی امروز هم احترام صنعتگران و پژوهشگران را برمی‌انگیزد.

ماسک توت عنخ آمون از طلای ۲۲ عیار ساخته شده است که طلایی یکنواخت و ساده نیست. بررسی‌های جدید با اشعه ایکس و میکروسکوپ الکترونی نشان داده‌ است که ماسک از چند بخش جداگانه تشکیل شده است و هر بخش با ترکیبی متفاوت از آلیاژها ساخته شده است تا هم درخشندگی یکدست و گرم صورت حفظ شود و هم استحکام و دوام ساختار کلی تضمین شود.

چهره فرعون از طلایی با خلوص حدود ۹۷ درصد ساخته شده است تا جلوه‌ای گرم، زنده و روح‌دار داشته باشد؛ در مقابل، نوارهای سرپوش و بخش‌های دیگر حدود ۹۲ درصد خلوص دارند تا استحکام بیشتری ایجاد کنند.

هنرمندان مصر باستان، برای رسیدن به این نتیجه، از تکنیک‌های ذوب چندلایه (تکنیک ذوب چندلایه روشی است که در آن فلزات در چند مرحله ذوب روی هم ریخته می‌شوند تا قطعه‌ای یکپارچه با ویژگی‌های مختلف فیزیکی و رنگی ایجاد شود) و آلیاژسازی پیچیده استفاده کردند. آن‌ها مقدارهای مشخصی از نقره و مس را با طلا ترکیب کردند تا بتوانند تناسب بافت، رنگ و انعطاف‌پذیری قسمت‌های مختلف ماسک را تنظیم کنند.

نگاه نافذ و سنگ‌های قیمتی

چشمان ماسک از سنگ ابسیدین (Obsidian) و کوارتز ساخته شده است. این ترکیب سبب شده است چشمان ماسک عمقی غیرطبیعی پیدا کند و از هر زاویه زنده به نظر برسد. مصریان اعتقاد داشتند که روح فرعون ازطریق چشمان ماسک مسیر زندگی پس از مرگ را می‌بیند و راه خود را پیدا می‌کند. همین باور باعث شده است جزئیات چشم‌ها با حساسیت و مهارت بی‌نظیر تراشیده شود و حالتی هوشیار و نیرومند ایجاد کند.

نمادهای حک‌شده بر پیشانی

روی پیشانی ماسک ترکیبی از مار کبرا (Uraeus) و شاهین (Horus)، ۲ نماد مهم مصر باستان، دیده می‌شود. این ۲ نماد نشان می‌دهد که فرعون هم‌زمان پادشاه مصر علیا و سفلی بوده است و مشروعیت کامل الهی داشته است. مار کبرا محافظ فرعون محسوب می‌شد و دشمنان را با «آتش الهی» نابود می‌کرد. شاهین نیز نماد آسمان و خدای هوروس بود که از فرعون در زندگی پس از مرگ محافظت می‌کرد. پیام این ترکیب نمادین این است که توت عنخ آمون حتی پس از مرگ هم تحت حمایت نیروهای آسمانی قرار می‌گیرد.

ریش تشریفاتی

ریش خمیده‌ای که زیر چانه ماسک توت عنخ آمون (Tutankhamun) قرار دارد یکی از مهم‌ترین نمادهای ماسک است و نقش الهی بودن فرعون را نشان می‌دهد. در مصر باستان، این نوع ریش اختصاص به خدایان داشت و هیچ پادشاه زنده‌ای اجازه نداشت آن را داشته باشد. نصب ریش روی ماسک نشان می‌دهد که فرعون، پس از مرگ، در جایگاهی نزدیک به خدایان قرار می‌گیرد و در جهان دیگر نقش محافظ مصر و واسطه میان خدایان و انسان‌ها را بر عهده می‌گیرد.

ریش ماسک در واقع ریش واقعی توت عنخ آمون نبود و نوعی ریش مصنوعی (False Beard) به حساب می‌آمد. این ریش مصنوعی، با نوک خمیده، نمادی از خدای مردگان، اسیریس (Osiris)، بود و به فرعون هویتی الهی می‌بخشید. در زمان زندگی فرعون، داشتن ریش طبیعی نشانه وضعیت اجتماعی ناچیزی بود؛ اما ریش مصنوعی خمیده روی ماسک، علامت شرافت و الوهیت محسوب می‌شد و نشان می‌داد که فرعون نه‌تنها پادشاه زمینی بلکه نماینده‌ای از خدایان در میان مردم است.

ریش ماسک از طلا ساخته شده است و با دقت بسیار زیاد، با میخ‌های کوچک، به ماسک متصل شده است؛ به‌گونه‌ای که جلوه‌ای طبیعی و زنده ایجاد می‌کند. خمیدگی، طول و نسبت‌های ریش با فرم صورت هماهنگ شده است و حس جاودانگی و شکوه فرعون را منتقل می‌کند. این ریش، همراه با دیگر عناصر ماسک، مانند چشم‌ها، تاج و طلسم‌های کتاب مردگان، هویت الهی توت عنخ آمون را تایید می‌کند؛ همچنین، یادآور این است که او فراتر از انسانی عادی، پلی میان دنیای خدایان و مردمان مصر، بود.

راز پشت ماسک؛ وردهای پنهان حفاظت

پشت ماسک توت عنخ آمون (Tutankhamun) نوشته‌های مقدسی از «دعای ۱۵۱ب» کتاب مردگان (Book Of Dead) حک شده است. این دعا برای محافظت از بدن فرعون در دنیای پس از مرگ استفاده شده است که هر بخش از بدن او را به یکی از خدایان نسبت می‌دهد تا روح بتواند بدنش را دوباره پیدا کند و به زندگی جاودانه برسد. این متن مثل راهنما عمل می‌کند و به روح کمک می‌کند میان خطرهای جهان زیرین گم نشود و از نیروهای تاریکی دور بماند. حضور این نوشته‌ها نشان می‌دهد که سازندگان ماسک فقط هنرمند نبودند؛ آن‌ها به آیین‌ها و باورهای دینی هم کاملا آشنا بودند و هر کلمه را با هدفی مشخص حک کرده‌اند.

اندازه و هماهنگی عجیب آن

ماسک در ارتفاع ۵۴ سانتی‌متر، عرض ۳۹ سانتی‌متر و وزن حدود ۱۰ کیلوگرم ساخته شده است. این تناسب‌ها به‌گونه‌ای طراحی شده‌اند که با ساختار واقعی چهره توت عنخ آمون هماهنگ باشند. بررسی مومیایی نشان می‌دهد شکل استخوان‌بندی چهره، فرم فک و اندازه پیشانی با ماسک همخوانی دارد و این موضوع احتمال ساخت ماسک بر اساس قالب چهره فرعون را تقویت می‌کند. این دقت باعث شده است تا ماسک حالتی زنده و واقع‌گرایانه پیدا کند.

موهای آبی لاجوردی

راه‌راه‌های آبی‌رنگ روی کلاه ماسک از جنس لاجورد (Lapis Lazuli) از افغانستان امروزی ساخته شده است. این سنگ ارزشمند در مصر باستان نماد آسمان شب و جهان خدایان محسوب می‌شد. انتخاب لاجورد نشان می‌دهد که سازندگان ماسک قصد داشتند پیوند فرعون با آسمان را برجسته کنند و چهره‌ای آسمانی برای او ایجاد کنند. این ارتباط نمادین یکی از دلایلی است که ماسک چنین هاله‌ای از جلال و تقدس دارد.

راز بقای شگفت‌انگیز ماسک

ماسک توت عنخ آمون بیش از ۳ هزار سال، به‌دلیل مجموعه‌ای از عوامل طبیعی و هنری، به‌طور شگفت‌انگیزی سالم مانده است.مهم‌ترین عامل بقای ماسک جنس آن بود. طلا فلزی است که دچار زنگ‌زدگی، پوسیدگی یا واکنش شیمیایی نمی‌شود؛ به همین دلیل، گذر زمان هیچ اثری روی آن نگذاشته است و سطحش همچنان همان درخشش باستانی را حفظ می‌کند.

عامل بعدی در بقای ماسک شرایط آرامگاه بود. مقبره فرعون جوان، پس از دفن، در محیطی خشک و بدون جریان هوا کاملا مهر و موم شده است. همین فضای بسته باعث شده است ماسک و دیگر اشیا در برابر رطوبت، باکتری‌ها و تغییرات دما در امان بمانند.

نکته مهم این است که مقبره توت ‌عنخ آمون برخلاف بسیاری از آرامگاه‌های سلطنتی هرگز غارت نشده است و هیچ‌کس نتوانسته است به اشیای داخل آن دست بزند. همین اتفاق باعث شده است تمام وسایل، ازجمله ماسک طلایی، دقیقا به همان شکلی که ۳۳ قرن پیش کنار پادشاه قرار داده شده بودند، سالم و دست‌نخورده باقی بمانند.

درنهایت، مهارت سازندگان ماسک نقش اصلی را در دوام آن داشته است. هنرمندانی که ماسک را ساختند از طلای باکیفیت، اتصالات محکم و سنگ‌های نیمه‌قیمتی بادوام استفاده کردند. همین دقت و کیفیت زیاد باعث شده است ماسک در برابر گذر زمان آسیب نبیند و امروز هم تقریبا همان شکل و درخششی را داشته باشد که روز خاک‌سپاری فرعون جوان داشته است.

جایگاه ماسک در فرهنگ مصر باستان

ماسک‌های تدفینی در مصر باستان برای هدایت روح در دنیای پس از مرگ ساخته می‌شدند. این ماسک‌ها چهره‌ای الهی به فرد می‌بخشیدند و نشانگر حمایت خدایان از او بودند. بیشتر ماسک‌ها از طلا، سنگ‌های نیمه‌قیمتی و نمادهای مقدس ساخته می‌شدند تا احترام و جایگاه صاحبشان را نشان دهند. در میان همه آن‌ها، ماسک طلایی توت عنخ آمون برجسته‌ترین نمونه است. طراحی دقیق، فلزکاری بی‌نقص و نمادهای سلطنتی باعث شده است این ماسک به شناخته‌شده‌ترین، مقدس‌ترین و ارزشمندترین ماسک در مصر و جهان تبدیل شود و چهره تمدن فراعنه را معرفی کند.